روز عاشورا
| سوگواری محرم | |
|---|---|
 تابلوی عصر عاشورا یکی از آثار نگارگری محمود فرشچیان | |
| رویدادها | |
| نامههای کوفیان به امام حسین(ع) • نامه امام حسین(ع) به اشراف بصره • روز عاشورا • واقعه کربلا • واقعه عاشورا (از نگاه آمار) • روزشمار واقعه عاشورا • اسیران کربلا | |
| افراد | |
| امام حسین(ع) • علی اکبر • علیاصغر • عباس بن علی • حضرت زینب(س) • سکینه بنت حسین • فاطمه دختر امام حسین • مسلم بن عقیل • شهیدان کربلا • اسیران کربلا | |
| جایها | |
| حرم امام حسین(ع) • تل زینبیه • حرم حضرت عباس(ع) • گودال قتلگاه • بینالحرمین • نهر علقمه | |
| مناسبتها | |
| تاسوعا • عاشورا • دهه محرم • اربعین • دهه صفر | |
| مراسم | |
| مرثیهخوانی • نوحه • تعزیه • روضه • زنجیرزنی • سینهزنی • سقاخانه • سنج و دمام • دسته عزاداری • شام غریبان • تشتگذاری • نخلگردانی • قمهزنی • راهپیمایی اربعین • تابوتگردانی • مراسم تابوت | |
عاشورا نام روز دهم ماه محرم است که بهویژه به سبب شهادت امام حسین(ع) در این روز شناخته میشود.[۱] برخی منابع لغوی، رواج این نام را مربوط به دوره اسلامی دانسته و معتقدند در عصر جاهلیت چنین نامی به کار نمیرفته است.[۲] همچنین شماری از واژهشناسان، عاشورا را برگرفته از واژهای عبری به معنای «روز دهم» دانستهاند[۳] که برای دهمین روز ماه تیشری در تقویم یهودی به کار میرفته است.[۴] در برخی منابع روایی نیز عاشورا «یَوْمُ كُوثِرَ» نامیده شده که به تفسیر علامه مجلسی، بیانگر روزی است که امام حسین(ع) به سبب کثرت دشمنان مغلوب ظاهری شد.[۵]
در روز عاشورا، امام حسین(ع) و بیشتر یارانش در نبرد با سپاه یزید بن معاویه به شهادت رسیدند.[۶] پس از پایان نبرد، سپاه عمر بن سعد به خیمههای اهلبیت(ع) یورش برد، اموال آنان را غارت کرد و زنان و کودکان را به اسارت گرفت و پیکر شهدا را زیر سم اسبان لگدکوب کرد.[۷] پس از واقعه کربلا، بنیامیه روز عاشورا را روزی مبارک معرفی کردند[۸] و برخی اعمال شادمانه را در آن رواج دادند؛ چنانکه در زیارت عاشورا نیز به این موضوع اشاره شده است.[۹]
در فرهنگ شیعی، عاشورا مهمترین روز سوگواری برای امام حسین(ع) است. در این روز، شیعیان در مناطق مختلف جهان مراسم عزاداری برگزار میکنند و در بسیاری از کشورهای شیعهنشین تعطیل رسمی است. دستههای عزاداری با حمل پرچمهای عزا، عَلَم و سایر نشانهای مربوط به عزاداری در خیابانها به حرکت درمیآیند و معمولاً به اماکن مذهبی و زیارتی میروند. این سنت از دوره آلبویه با اعلام تعطیلی عمومی روز عاشورا رواج یافت.[۱۰]
آیینهای سوگواری عاشورا در آغاز بیشتر به گریه و مرثیهخوانی محدود بود، اما بهتدریج مراسمی چون مداحی، روضهخوانی، سینهزنی، شمایلکشی و تعزیه به آن افزوده شد. بخش عمده این آیینها در دورههای آلبویه، صفویه[۱۱] و قاجار[۱۲] شکل گرفته و گسترش یافتهاند.
شیخ عباس قمی در مفاتیح الجنان برای روز عاشورا اعمالی چون ترک اشتغالات دنیوی، اظهار اندوه، عزاداری و زیارت امام حسین(ع)، قرائت سوره توحید، دعای عشرات، امساک از خوردن و آشامیدن بدون نیت روزه و لعن قاتلان امام حسین(ع) را ذکر کرده است.[۱۳]
روز عاشورا پیش از اسلام نیز نزد برخی اقوام و پیروان ادیان، از جمله یهودیان، مسیحیان و اعراب جاهلی، روزی شناختهشده و مورد احترام بود و در آن روز روزه میگرفتند.[۱۴] از پیامبر اسلام(ص) نقل شده که برای پرهیز از مشابهت با یهود، علاوهبر روز دهم محرم، یک روز پیش یا پس از آن نیز روزه گرفته شود.[۱۵] همچنین بنابر روایتی از امام باقر(ع)، روزه عاشورا پیش از تشریع روزه ماه رمضان رایج بود، اما پس از واجب شدن روزه رمضان، حکم آن نسخ شد.[۱۶] اهل سنت روزه این روز را مستحب میدانند و آن را سالروز نجات حضرت موسی(ع) و بنیاسرائیل از فرعون و عبور آنان از دریا میدانند.[۱۷] در مقابل، امامان شیعه از روزه گرفتن در این روز نهی کرده و به پرهیز از خوردن و آشامیدن بدون نیت روزه تا نزدیک غروب سفارش کردهاند.[۱۸]
در برخی منابع روایی نیز رخدادهایی چون توبه حضرت آدم، قرار گرفتن کشتی نوح بر کوه جودی، عبور حضرت موسی(ع) از دریا، ولادت حضرت عیسی(ع)، رهایی حضرت یونس(ع) از شکم ماهی و نجات حضرت یوسف(ع) از چاه به روز عاشورا نسبت داده شده است.[۱۹]
پانویس
- ↑ نک: دهخدا، لغتنامه دهخدا، ذیل واژه «عاشورا».
- ↑ ابندريد، جمهرة اللغة، ۱۹۸۷م، ج۲، ص۷۲۷.
- ↑ صفایی و سعیدی، «عاشورا»، ص۱۵.
- ↑ صفایی و سعیدی، «عاشورا»، ص۱۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۱،(ج۹۸) ص۳۴۸-۳۴۹.
- ↑ صفایی و سعیدی، «عاشورا»، ص۱۶.
- ↑ صفایی و سعیدی، «عاشورا»، ص۱۶.
- ↑ قمی، مفاتیح الجنان، اسوه، ص۲۹۰.
- ↑ قمی، مفاتیح الجنان، اسوه، ذیل «زیارت عاشورا».
- ↑ موسسه شیعه شناسی، سنت عزاداری و منقبتخوانی، ص۷۹
- ↑ آئینهوند، سنت عزاداری و منقبتخوانی، ۱۳۸۶ش، ص۱۴۷ به نقل از: نصرالله فلسفی، زندگانی شاهعباس اول، ج۳، ص۸۴۷.
- ↑ مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۹ش، ص۸۷.
- ↑ قمی، مفاتیح الجنان، اسوه، ص۲۸۹-۲۸۸.
- ↑ نگاه کنید به: استادی، «پیشینه عاشورا»، کتاب عاشوراشناسی، به همت پژوهشکده تحقیقات اسلامی، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۷ش، ص۳۹-۳۸.
- ↑ استادی، «پیشینه عاشورا»، ص۳۷-۳۸، به نقل از: بیهقی، ج۴، ص ۲۸۷، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج۳، ص ۱۵۰، محمد بن اسماعیل بخاری، صحیح بخاری، ج۳، ص ۵۷.
- ↑ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۸۵.
- ↑ دبیری، «روز عاشورا را چگونه بگذرانیم؟»
- ↑ نگاه کنید به: استادی، «پیشینه عاشورا»، ص۴۲.
- ↑ صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۲۰۸.
منابع
- ابندرید، محمد بن حسن، جمهرة اللغة، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۹۸۷م.
- استادی، رضا، «پیشینه عاشورا»، در کتاب عاشوراشناسی، به همت پژوهشکده تحقیقات اسلامی، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۷ش.
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبین، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیتا.
- صفایی، مهوش و محمدحسن سعیدی، «عاشورا»، در دایرة المعارف تشیع (ج۱۱)، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، کامران فانی و بهاءالدین خرمشاهی، تهران، موسسه انتشاراتی حکمت، چاپ دوم، ۱۳۹۰ش/۱۴۳۲ق.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامهٔ دهخدا، تهران، مؤسسهٔ لغتنامه دهخدا، ۱۳۷۷ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، اَلمُقنع، قم، مؤسسه امام هادی(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، مَن لا یَحضَرُهُ الفقیه، تحقیق و تصحیح علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزهٔ علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- قمی، عباس، مفاتیح الجنان، قم، اسوه، بیتا.
- مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- «پژوهشی درباره تاریخ شمسی عاشورا»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۳۸۵ش، تاریج بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۵ش.
- عاشورا چه روزی و در چه فصلی اتفاق افتاده است؟، وبگاه خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۳۸۹ش، تاریخ بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۵ش.
